Yogrum

Eski mezarlıkların mezar taşları

2009-12-29T18:34:00.000-05:00

On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda Anadolu’yu ziyaret etmiş Avrupalı gezginler anılarını anlattıkları kitaplarında hem Müslüman hem de Hristiyan mezarlıklarında mezar taşı olarak eski harabelerden alınmış mermer taşların ve sütunların kullanıldığını sık sık bahsederler. Örneğin Richard Chandler¹ 1764 yılında ziyaret ettiği Çanakkale’deki mezarlıkları şöyle anlatmış:

Şehrin etrafı mezar taşları olarak kullanılan kırık sütunlar, granit ve mermer parçalarıyla dolu mezarlıklarla çevrili. Bunların bazılarına yaldızlı ve boyalı Türkçe harfler kazınmış. Ermeni mezarlığında bir beyaz mermer taşın üzerinde uzun bir Yunanca yazıt bulduk ama okunamıyordu.

İzmir’deki Türk mezarlığının bu resmi de Hugh E. Strickland’ın 1836 yılındaki gezisini anlattığı kitapdan². Mezar taşı olarak dikilmiş sütunlara dikkatinizi çekerim.

¹Richard Chandler. 1817. Travels in Asia Minor, and Greece. Cilt 1.
²William Jardine. 1858. Memoirs of Hugh Edwin Strickland.

Geliversene

2009-12-21T21:35:00.001-05:00

G
Ge
Gel
Geli
Geliv
Gelive
Geliver
Gelivers
Geliverse
Geliversen
Geliversene
Geliversen
Geliverse
Gelivers
Geliver
Gelive
Geliv
Geli
Gel
Ge
G

İstanbul'un merdivenli sokakları

2009-11-01T18:07:00.001-05:00

Murat Yalçın'ın derlediği İstanbul Sokakları—101 Yazardan 100 Sokak adlı kitaptaki sokaklardan biri Taksim civarındaki Somuncu Sokağı. Elif Şafak hem sokağı hem de sokağın bol kedilerini anlatmış. İstanbul'a bir daha ki gidişimde Somuncu Sokağı'nı arayıp bulmaya niyetliyim. İnşallah kediler duruyordur.

Elif Şafak Somuncu Sokağı'nı anlatırken şöyle diyor: "İstanbul şehrinde, bir uçtan bir uca merdivenlerden oluşan nadir sokaklardan biridir." Benim bildiğim merdivenli bir tane sokak var, Ulus'tan Bebek'e inerken yanından geçiyorsunuz. Adı da sokağa tam uyuyor: Merdiven Sokak.

Anadolu'da kedi sevgisi

2009-10-14T16:46:00.000-04:00

İngiliz gezgin ve arkeolog Charles Fellows 1840 yılında güneybatı Anadolu'da yaptığı uzun gezi sırasında sık sık göçebe Türklerle karşılaşmış. Travels and Researches in Asia Minor (Küçük Asya'da geziler ve Araştırmalar) adlı kitabında Fellows göç halindeki tipik bir Türk ailesini anlatıyor (benim tercümem):

Yaşlı bir adam ve genellikle karısı bir çok kuşaktan oluşan kabilenin önünde gider...Adamın oğlu—sürülerin başı odur—ve eşi onları takip eder; kadın çoğu kez kucağında bir çocukla bir atın üstündedir...Kollarının arasında hiç bir zaman bir kedi eksik olmayan küçük çocuklar ise eşeklerin sırtlarındaki yüklerin arasına bindirilir...

Anadolu'luların herhalde çok eskilere giden kedi sevgilerinin günümüzde de var olduğunu kanıtlayan bu resmi geçen sene İstanbul'da Sahaflar Çarşısı'nda çektim. Yaşlı amca bana resmini çekmem için izin verdikten sonra arada sırada kedilerine yapılan kötülüklerden ve saygısızlıklardan şikayet etmeğe başladı. Demek ki atalarımızdan öğrenebileceklerimiz henüz bitmemiş.

O sokaktan geçiyormuşçasına...

2009-10-01T09:32:00.000-04:00

Murat Yalçın'ın derlediği İstanbul Sokakları—101 Yazardan 100 Sokak adlı kitabı okuyorum. Bedirhan Toprak'ın Burçak Sokak adlı bir sokağı anlattığı yazısındaki şu cümle parçası çok hoşuma gitti:

...sokağı, evinin-bahçesinin bir bölümüymüşçesine rahatlıkla kullanıp türlü çeşit iş gören yaşlı amcaları...

Bölümüymüşçesine çok şey anlatan, belki de o yüzden derlemesi hem vakit alan hem de dikkat istiyen bir kelime. Bö-lü-müy-müş-çe-si-ne. Bölümü değil ama bölümü gibi. Aldatıyormuşçasına yapılan bir şey yani.

Şimdi ben de benzer bir cümle kurmaya çalışıyorum:

Masamın çekmecesiymişçesine kullandığım kutuyu kapatıyormuşçasına bir hareket yaparak yerimden kalkıyormuşçasına bacaklarımı toplayıp arkadaşımmışçasına beni seyreden kadının yüzüne gülümsemeyecekmişçesine baktım. Yoksa gülümseyecekmişçesine mi baksaydım?

Kerevizli pilav tarifi

2009-07-22T10:07:00.000-04:00

KEREVİZLİ PİLAV TARİFİ

Bir bölümlük tartışmalı felsefi oyun

Yazanlar: Aydın Örstan ve Selim Dorak
20 Temmuz 2009

Perde açıldığında ucuz görünüşlü, sıcak bir lokantada tek başına üstünde sadece bir peçete olan bir masada oturan Birinci Adam kırmızı bir gitarı tıngırdatmaktadır. Kalın bir kazak giymiş olduğu için suratından terler damlamaktadır. Lokantada başka kimse yoktur.

Kısa bir süre sonra İkinci Adam lokantaya girer, Birinci Adam’a doğru yürür, karşısındaki bir masaya oturur. Kısa kollu bir gömlek ve şort giymektedir.

İkinci Adam: Ben de benim kırmızı gitar nereye gitti diye düşünüyordum. Sormadan aldın gene demek ki.

Birinci Adam: İbanez mi?

İkinci Adam: Hayır, kereviz.

Birinci Adam: Az pilavlı alayım, öyleyse. (Arkaya dönerek seslenir.) Dondurma da ver Recep!

Arkadan görünmeyen bir adamın sesi gelir: Olmaz!

İki adam kısa bir süre sessizce lokantanın arkasına bakarlar.

Birinci Adam (ikinciye dönerek): Ziyaret saati mi değil?

İkinci Adam: Tüccarlara mahsustur.

Birinci Adam (Alnında biriken terleri masadaki peçeteyle siler.): Terbiyem müsait değil.

İkinci Adam: İsterseniz terbiyeli köfte versinler.

Birinci Adam (gitarı masanın üstüne koyup yerinden kalkarken çenesi ile ilerdeki kapalı bir kapıyı göstererek): Küçük lavabo için şu kapı mı? Musluk var mı?

İkinci Adam: Bu sözleri size hiç yakıştıramadım, Hikmet Bey.

Birinci Adam (Biraz şaşırmış gibi görünür. Gitarı eline alıp tekrar yerine oturur.): Libya'dan dönünce göreceğim o hesabı, kabak gibi de yapılmaz ki.

İkinci Adam: Tabi. Trablusgarp'da İtalyanlara karşı omuz omuza savaştığımız günler hep aklımda.

Birinci Adam: Ben o zaman horoz adamıştım ama kestirmedim, bi sakatlık çıkar mı? Cihaz bulamadım.

İkinci Adam (çok içtenlikle): Estağfurullah, rica ederim. Hiç zahmet olur mu? Hemen göndereyim çocukla. Kaç kilo olsun?

Birinci Adam: Pınarbaşında bekleyeceğim, tülbente sarsınlar. Safra kesesini aldılar geçen hafta! Gerek de yoktu ama.

İkinci Adam: Çok üzüldüm. Şemsiyesini mi kaybetmiş? Yağmur da başladı üstelik.

Birinci Adam (Tekrar gitarı çalmaya başlar.): Zaten açılmıyor ki adamın şemsiyesi, artık beynine bir naylon geçirsin inek. Bar pavyon sürterse olacağı budur sebebiyle değindim konuya. Üzerime vazife değil de. Kavun mu söylesek? Şefik, çayları tazele canım!

İkinci Adam (lokantanın girişine doğru bakarak): Hacivat nerde kaldı?

(Elinde çay tepsisi ile çok sade giyimli, başı bağlı bir kadın sahneye girer. Tam ağzını açmış bir şey söylemek üzereyken…)

Birinci Adam (gitarı çalmaya ederek): Kem küm etme Melahat! Suat'la parkta görmüşler seni, kokoreç almışsınız. Zıkkımın kökünü ye! Ya yemedi di mi? Ulu ulu kendi başını yersin sonunda.

İkinci Adam: Kokoreç dedin de aklıma geldi…gitarın akordu bozuk galiba.

Kadın çayları masaya bırakıp çıkar. İki adam arkasından bakarlar. Perde kapanır. Seyirciler çoşkun bir şekilde, ayağa kalkarak ve “bravo! bravo!” diye haykırarak, alkışlamaya başlarlar.

Bir kırmızı domat

2009-07-18T17:13:00.000-04:00

Türk Dil Kurumu'nun Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü'ne göre domates bitkisinin yurdumuzda domates kelimesinden bozma ve yörelere göre değişen çeşitli isimleri var. Domat, domadız, domata, domatis gibi.

Aydın ve civarının yerlilerinin kullandığı domat sözcüğü bana 1960larda oralarda geçen çocukluğumu hatırlatır.

Domates bitkisinin ve adının kökenleri Güney Amerika'ya uzanıyor. Avrupa'ya 16. yüzyılın sonlarında giren bitkinin İspanyolca'daki adı tomate Güney Amerika'nın Nahuatl dilindeki karşılığı olan tomatl kelimesinden gelme.

Aslında harf sayısı ve okunuş açısından domat kökeninde yatan tomatl sözcüğüne domates'den daha yakın.

Arap şerbeti

2009-05-22T14:28:00.000-04:00

Ogier Ghiselin de Busbecq (1520/1521-1592) Avusturya İmparatoru Ferdinand’ın elçisi olarak Kanuni Sultan Süleyman zamanında 8 yıl İstanbul’da yaşamış, ayrıca Amasya’ya kadar bir yolculuk yapmıştır. Dostu Nicolas Michault’a yazdığı ve anılarını anlatan 4 uzun Latince mektup sonradan bir kitap halinde yayımlanmıştır. Bu kitabın Türk Mektupları veya Türkiye’yi Böyle Gördüm gibi adlar altında çeşitli Türkçe tercümeleri vardır. Kitabın 1881 basımlı bir İngilizce tercümesi Internet Archive’da bulunmaktadır. Bu kitapda Busbecq'in yaşamını anlatan bir bölüm de vardır.

Busbecq mektuplarında Osmanlı sarayında geçen entrikaların yanı sıra İstanbul’da ve gezilerinde gördüklerine de bol bol yer verir ve sıradan Türklerin yaşamları ile ilgili bilgiler de aktarır. Örneğin, kuru üzümden yapılan bir çeşit şarabı şöyle anlatıyor (İngilizceden benim tercümem):

Kuru üzümü öğütüp dövdükten sonra tahta bir kabın içine koyup üstüne bir miktar sıcak su döküp karıştırıyorlar. Ondan sonra kabı dikkatli bir şekilde örtüp 2 gün mayalanmaya bırakıyorlar; eğer yeterince mayalanmazsa şarap tortusu katıyorlar. Mayalanmaya ilk başladığı zaman tadına bakarsanız yavan ve hoşa gitmeyecek kadar tatlı gelir. Sonradan asitli bir tat alıyor, eğer tatlı sıvıyla karıştırılırsa çok lezzetli bir hale geliyor. Üç veya dört gün çok hoş bir içecek oluşturuyor, özellikle İstanbulda her zaman bulunan kardan bol miktarda kullanarak soğutulursa. Buna "Arap şerbeti" yani "Arapların içeceği" diyorlar. Ama üç veya dört gün sonra bozuluyor ve oldukça ekşiyor. O hali kafayı etkiliyor ve insanı şarap kadar sendeletiyor. O yüzden Türklerin dini kanunları bu içeceğe karşı çıkıyor. İtiraf etmeliyim ki bu şerbetin çok hoş bir içecek olduğuna karar verdim.

İmsel kediler

2009-05-05T21:46:00.000-04:00

Atatürk'ün eskiden Arapça olan geometri terimlerini Türkçeleştirmek amacıyla derlediği ve ilk baskısının 1937 yılında yapıldığı Geometri adlı kitabında İmsel şekiller şöyle tanımlanıyor:

İmsel şekiller aynı büyüklükte olmadıkları halde aynı biçimde olan şekillerdir.

Herhalde Atatürk'ün uydurduğu "imsel" kelimesinin yerini sonradan "benzer" kelimesi almış. Yani "imsel şekiller" benzer şekiller demek. Türk Dil Kurumunun Büyük Türkçe Sözlük'ünde imsel sözcüğü bulunmuyor.

Atatürk açıklamasına şöyle devam ediyor:

Bir tablo ile onun çekilmiş fotoğrafi imsel şekillerdir.

Fotoğrafi tablonun boyutlarını küçültürse de tablonun çizgileri ile fotoğrafinin çizgileri arasında hiç değişmiyen aynı oran vardır. Açılar ise eşit kalırlar.

Masumiyet Müzesi’nde çoğumuzu mutlu edecek bir gezi

2009-04-01T20:48:00.003-04:00

"Hayatta esas mesele mutluluktur. Bazıları mutludur, bazıları mutlu olamaz. Tabii çoğunluk ikisi arasında bir yerdedir…Her akıllı insan hayatın güzel bir şey olduğunu, amacının da mutlu olmak olduğunu bilir. Ama sonra yalnızca aptallar mutlu olurlar. Nasıl izah edeceğiz bunu?"
Orhan Pamuk, Masumiyet Müzesi

Orhan Pamuk’un geçen sonbaharda çıkan romanı Masumiyet Müzesi kısa süren bir ilişkiden sonra delicesine aşık olduğu bir kadını kaybedip sonra tekrar bulan ama sonra tekrar kaybeden bir adamın çoğunluğu İstanbul'da geçen detaylı anılarını 580 sayfayı aşarak anlatıyor. Benzer hikayeleri daha önceden muhakkak duymuşsunuzdur; ortak konuları birbirlerine kavuşamayan genç aşıklar olan destanlar binlerce yıldır yazılıyor. Orhan Pamuk’un yaratıcılığı sanki bir tekrar dönemine girmiş gibi. Romanlarının merkezleri İstanbul dışına çıkamadığı gibi sanki aynı olaylar, aynı kişiler, hatta aynı bakkal dükkanları, sadece ayrıntıları biraz değiştirilmiş olarak, tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Kaybolmuş bir kadını aramak Kara Kitap’ta da ana konu değil miydi? Trafik kazalarıyla dolu Yeni Hayat’ın kahramanı da sevdiği kadını kaybetmedi mi?

Bütün bu tekrarların kökeninde Orhan Pamuk’un gençliğinde yaşadığı kısa süren bir aşkın ve sonra kaybettiği sevgilisinin anıları var galiba. Onlara da kendi hayatını anlattığı İstanbul adlı kitabında bir bölüm ayırmıştı. Orhan Pamuk gelecekteki eserlerinde çok sevdiği İstanbul’unu ve kaybolan sevgililerini geride bırakıp kendine yeni maceralar yaratabilecek mi?

Öte yandan, Orhan Pamuk okurlarını etkileyen ve düşündüren hikayeler kurmasını biliyor ve tekrar etmekten kurtulamadığı olayların yanı sıra, her kitabına yenilikler de getirebiliyor. Masumiyet Müzesi’nin hoşuma giden bir özelliği—gerçi bunu tamamiyle kitabı bitirdikten sonra kavrayabildim—aynı anda 2 paralel zaman akımında geçiyor olması. Bunlardan biri romanın kahramanı Kemal’in anılarını sanki olaylar o anda oluyormuş gibi temsil ederken öteki de yıllar sonra Masumiyet Müzesi'nde Kemal’in yıllar boyunca bıkmadan, usanmadan topladığı ve romanın konusu olan aşk hikayesini canlandıran—çoğu döküntü—eşyaları seyrederken ziyaretçilerin hayallerinde kurdukları bir süreci yaratıyor. Ayrıca bu romanında Orhan Pamuk, daha önceki eserlerinde kullandığı paragraf uzunluğundaki cümleleri bırakıp daha sade bir dil kullanabilmeyi başarmış. İnşallah daha kolay anlaşılır bu cümle yapısıyla yazmaya devam edecek. Ne de olsa müze gezerlerin mutluluğu söz konusu.

Siz de biletinizi damgalatmayı unutmayın!

İstanbul Kanalı

2009-03-15T21:11:00.001-04:00

İngilizcede birbirine yakın iki kara parçası arasındaki doğal boğaza channel, insanlar tarafından açılmış bir su yoluna ise canal denir. Örneğin İngiltere ve Fransa arasındaki boğazın adı English Channel, Kızıl Denizi Akdenize bağlıyan yapay su yolunun adı ise Suez Canal’dır. Bu iki kelime Türkçeye genellikle aralarındaki anlam farkı gözetilmeden “kanal” diye tercüme ediliyor. Aslında channel kelimesi için Türkçedeki en uygun kelime boğazdır.

Channel kelimesinin İngilizcede kullanılmasına ilginç bir örnek 19. Yüzyıl İngiliz haritacısı John Arrowsmith’in 1844 tarihli Avrupa Türkiyesi¹ başlıklı haritasında bulunuyor. Arrowsmith Boğaziçini Channel of Constantinople diye göstermiş. Ama ayrıca Bosphorus adını da parantez içinde ilave etmiş.

İngilizce yayınlarda ve haritalarda Boğaziçine hemen hemen her zaman Bosphorus veya Bosporus (bazen de Bhosporus veya Bhosphorus) denir. Channel of Constantinople 19. Yüzyılda ender olarak kullanılmış bir terim.

¹David Rumsey Historical Map Collection.

Vaşington mu? Washington mu?

2009-02-15T00:23:00.000-05:00

Resimli Tarih Mecmuası’nın Şubat 1952 sayısında bulduğum bu resim İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki A.B.D. başkanı Franklin D. Roosevelt’i ve İngiltere başbakanı Winston Churchill’i gösteriyor. Resmin altındaki isimler, "Ruzvelt" and "Çörçil", o zamanların gazete ve dergilerinde yabancı isimlerin Türkçede okundukları gibi yazıldıklarının kanıtı.

Hayat Tarih Mecmuası’nın Aralık 1970 sayısından aldığım aşağıdaki resimde ise o yıllarda yabancı isimlerin artık kendi dillerindeki gibi yazılmaya başlandığını görüyoruz.

Birinci resmi bir süre önce bazı yakın akrabalarıma ve arkadaşlarıma gönderip düşüncelerini sordum. Bir tanesi yabancı isimlerin fonetik yazılışlarını destekledi ama diğerleri karşı çıktı. Destekleyen kimse her dilde aynı harflerin kullanılmıyor olmasından dolayı bazı yabancı isimlerin harflerinin değiştirilerek yazılmasının gerekli olabileceğine dikkatimizi çekti. Örneğin içinde “ı” harfi olan Türkçe kelimeler İngilizce yayınlarda hemen hemen her zaman “i” harfi ile yazılıyor. Sonuçta, “ı” ve “i” harflerinin Türkçe okunuşları farklı olduğu için, Türkçe bilmiyenler bu kelimeleri yanlış okumuş oluyorlar. Bunun bir çaresi de yok gibi. Türkçe “ı” sesini—benzer bir ses İngilizce’de olmasına rağmen*—İngilizce okuyanların kolaylıkla anlıyabileceği bir şekilde fonetik olarak göstermek zor.

Bu arada dikkatinizi Amerika’daki Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliğinin İnternet sayfalarına çekerim. Türkçe sayfalarda bulundukları şehrin adı Vaşington, İngilizce sayfalarda ise Washington olarak geçiyor. İngilizce yayınlarda “ı” harfinin “i” ile değiştirilmesinden dolayı ortaya çıkan okuma yanlışlığı, Türkçede olmıyan "w" sesini gösteren harfin "v" ile değiştirilmesinden dolayı da Türkçede ortaya çıkıyor.

*Örneğin nickel kelimesinin ikinci hecesinde.

Halide Edip Adıvar ve Komitas Vartabet

2009-01-10T19:14:00.001-05:00

Halide Edip Adıvar’ın Ermeni arkadaşları arasında müzisyen Ermeni papazı Komitas Vartabet de vardı. 1869 Kütahya doğumlu Vartabet (Vartapet, Vartaped) Berlin’de müzik eğitimi görmüş, uzun yıllar Anadolu’da dolaşıp Ermeni halk müziğini incelemişti. Mor Sarkımlı Ev’de Adıvar¹ Vartabet’i şöyle anlatıyor:

Uzun rahip cübbesi, tamamen Anadolu manasını taşıyan esmer, sakin yüzü ve yine Anadolu’ya mahsus hüznü ve daima garip bir hasret ifade eden siyah gözlerini görür, sesinin o kudretli ahengini işitirseniz derhal Anadolu Halk Musikisi ile karşılaştırırdınız [karşılaşırdınız].
...
Komitas benim evime de gelir, saatlerce çalar, söylerdi. Bu ziyaretler Ermenilerle Türklerin birbirlerini boğazladıkları zaman dahi devam etti.

Adıvar Vartabet'in İstanbuldaki Türk Ocağı'nda konserler verdiğini ve 1915'de Türk Ocağı'nın onu sürgünden kurtardığını da yazıyor². Ancak 1916'da Vartabet rahatsızlanmış ve Halide Edip'in kocası Doktor Adnan'ın Talat Paşa'ya müracaatı sayesinde tedavi olması için Paris'e gönderilmiş. Vartabet'in 1935'de Paris'te bir akıl hastahanesinde öldüğü biliniyor.

Halide Edip anılarında Vartabet'in bir türküsünden de bahsediyor:

Komitas Kütahya’nın fakir bir Ermeni ailesinin çocuğu idi. Ana dili Türkçe [idi], fakat Ermeniceyi büyüdükten sonra öğrenmişti.
…
Bana derdi ki:
"Ailem bana miras olarak bir çift kırmızı pabuç, bir de türkü bıraktı. Pabuçlar babamdan kaldı, türkü anamdan geldi. Sözleri ve havası da anamındır."
Mevzuu iki beyaz güvercin olan bu türküyü tamamen Anadolu lehçesi ile ve Türkçe olarak söylerdi.

Vartabet'in iki beyaz güvercin türküsünü dinlemek isterdim.

¹Halide Edip Adıvar, Mor Sarkımlı Ev, Özgür Yayınları, 1996.
²Internet kaynaklarında Vartabet'in 1915'de Çankırı'ya sürüldüğü ama sonradan İstanbul'a dönmesine izin verildiği belirtiliyor.

Hayâli'nin hayali

2008-12-28T18:50:00.000-05:00

Onaltıncı Yüzyıl halk şairi Hayâli'den güzel bir şiir:

Leylâm gelir deyü yollar gözlerim
Gelmedi gözümde kaldı hayali
Gizli sırrım beyan etmem gizlerim
Serimi sevdayı saldı hayali

Yârim biçare olduğumu bilmiş
Çifte benler beyaz gerdana inmiş
Bu gece seyrettim beyazlar giymiş
Salındı karşıma geldi hayali

Yârimin sevdası vardır başımda
Uyansam karşımda yatsam düşümde
Ne canibe gitsem bile peşimde
Benim ile yoldaş oldu hayali

Der Hayâli hırâm ederek yürür
Gece gündüz gitmez karşımda durur
Ben seninim deyü tesellim verir
Garip gönlüm ele aldı hayali

P. N. Boratav ve H. V. Fıratlı, İzahlı Halk Şiiri Antolojisi, 1943 [Tarih Vakfı Yayınları, 2000]

Leylâ: Leylâ ile Mecnun'u kastederek Leylâ burda Hayâli'nin sevgilisi anlamına geliyor.
Ser: Baş anlamına geliyorsa cümlenin "Serime sevdayı saldı hayali" olması gerekir.
Biçare: Çaresiz.
Canib: Taraf, yer.
Hırâm etmek: salınmak.

Osmanlılar bilim alanında neden başarılı olamadılar?

2008-11-24T19:16:00.002-05:00

Ortaçağda askeri ve idari alanlarda Avrupa’nın en kuvvetli imparatorluğunu kurabilmiş olan Osmanlılar dindışı (laik) bilimlerde aynı başarıyı gösterememişlerdir. Osmanlılar ancak 19. yüzyılda imparatorluk çökmek üzereyken, dindışı bilimler Batı ülkelerinde başlarını alıp gittikten sonra, bu bilimleri özellikle askerlik alanında uygulamaya çalışmış ama herhalde iş işten geçtiği için başarılı olamamışlardı. Remzi Demir Osmanlılar’da Bilimsel Düşüncenin Yapısı (Epos Yayınları, 2001) adlı kitapçığında Osmanlı biliminin kökenlerini ve sorunlarını kısaca ele alıyor.

Osmalıların dindışı bilimlere imparatorluğun son yüzyılından önce sadece çok kısıntılı olarak önem vermiş olmalarının kuşkusuz karşılıklı bir birlerini etkileyen karmaşık bir çok nedeni var. Ama temeldeki nedenlerden birisi Osmanlı bilginlerinin kendilerini dinin boyunduruğundan kurtaramamış ve Batı’lı düşünürlerin aksine ve akıl ve imanın alanlarını birbirlerinden ayıramamış olmaları. Remzi Demir Osmanlılar’ın optik ve astronomi dallarındaki kısıntılı çalışmalarının aksine diğer fiziksel bilimlerle uğraşmamalarının nedenlerini tartışırken, dini görüşlerin Osmanlılar’ın bilimsel çalışmalarını ne kadar engellediğini şöyle özetliyor:

Hiç kuşkusuz ki en önemli nedenlerden birisi, fiziğin, yani doğadaki oluşumları inceleyen doğa-bilimlerinin haram olduğuna inanılmış olmasıdır.

...kelâm, bilimsel çalışmaların çok dar bir çerçeve içerisinde yapılmasına müsaade etmiştir; matematiksel ve fiziksel bilimler ana-çizgileriyle öğrenilebilir, ama İslâmi Öğreti üzerine kuşku düşürebileceği gerekçesiyle, bu alanlarda derinleşmek doğru değildir.

Remzi Demir‘in kısa tartışmalarla ortaya koyduğu gibi, işin içine bir çok başka etkenler de karışıyor. Örneğin Osmanlı Devletinin bilimsel bir siyaseti olamamış ve devlet özellikle dindışı bilimleri parasal olarak desteklememiş. Aynı zamanda, Müslüman tüccar sınıfı önemli bir parasal ve siyasal güce erişemediği için, dolayısıyla dindışı konularda çalışmak isteyebilecek Müslüman bilginler kendilerini koruyabilecek ve destekleyebilecek, ama devletten bağımsız, bir dayanaktan yoksun kalmışlardır.

Bu gibi etkenlere bağlı olarak Osmanlı bilim adamları Batı’da yaklaşık 16. yüzyıldan itibaren gelişmiş olan dindışı bilimlere aldırış etmemiş ve bu bilimlerin Galilei, Kepler, Newton gibi kurucularının eserleri Osmanlı Türkçesine çevrilmemiştir. Bu yüzden Osmanlı bilim adamları Batı’daki karşıtlarının çalışmalarından tamamen habersiz kalmışlardır. Dolayısıyla bu sorun kendi başına bir etken haline dönüşmüş ve dindışı bilimlerin öğrenilmesini engellemiştir.

Halkın Türkçe konuşuyor, bilim adamlarının ise Arapça veya Arapça ile çok karışık bir Türkçe kullanıyor olması ise bilimsel düşünce ve araştırmaların gelişmesini önlemiş bir başka neden olarak ortaya çıkıyor:

Bilimsel bilgi birikimi ve bilimsel düşünce biçimi, yalnızca Arapça’yı iyi bilenlerin ulaşabilecekleri değerli bir hazine konumuna yükselmiştir. Bilim halktan kopmuş ve dolayısıyla benimsenmesi ve yaygınlaşması gecikmiştir.

Remzi Demir’in değinmediği bir ilginç soru özellikle İstanbul, İzmir gibi Batı ülkeleriyle yakın bağlantıları olan şehirlerde yaşıyan Yahudi, Ermeni ve Rum topluluklarında da dindışı bilimlerin Avrupa’ya nazaran neden hiç gelişmemiş olmasıdır. Bu toplulukların da Müslümanlar gibi dindışı bilimlerde herhangi bir ilerleme göstermemiş olmaları sorunun kökeninde Müslümanlıktan kaynaklanan sınırlayıcı görüşlere ek olarak din farkı göz etmeden bütün toplumu etkisi altına almış tutucu ve değişikliğe kapalı bir Osmanlı zihniyetinin de yattığını gösteriyor olabilir.

Portakal Yokuşu'nun yalancı portakalları

2008-11-03T21:56:00.000-05:00

İstanbul'da Ortaköy'den Ulus'a Boğaziçi Köprüsünün altından kıvrılarak çıkan Adnan Saygun Caddesinin başka bir adı Portakal Yokuşu'dur.

Ben Portakal Yokuşundan hem yürüyerek hem arabayla bir çok defa inip çıktım. Ama adının portakallarla ilişkisi ortaya koyacak bildiğimiz portakal ağaçlarına yol üstünde hiç rastlamadım. Zaten portakal ağacı Tuğrul Mataracı'nın Marmara Bölgesinin ağaçları ile ilgili kitabında* yok. Herhalde bu kadar kuzeyde yetişmiyorlar. Öyleyse bu yokuşa neden portakal adı verilmiş?

Geçtiğimiz ekim ayında bir gün Ulus'tan Ortaköy'e yürüyerek inerken bir ip ucu karşıma çıktı: yalancı portakal ağaçları.

Bu ağaçlar Ortaköy'den yaklaşık 1300 metre çıktıktan sonra yolun ortasında sıra halinde ekilmişler. Onları yerlere dökülmüş olan meyvalarından tanıdım.

Amerika'da Osage Kızılderili kabilesinin adına ithafen osage orange (Maclura pomifera), yani osage portakalı olarak bilinen bu ağaçların anavatanı Kuzey Amerika'nın güneyinde nispeten ufak bir alandır. Ama artık Amerika'nın bir çok yerinde yetiştirilmektedirler.

Tuğrul Mataracı yalancı portakal ağaçlarının Türkiye'de çit ve süs bitkisi olarak ekildiklerini yazıyor. Portakal Yokuşu'nun adı meyvaları portakala, özellikle içleri açıldığı zaman, pek o kadar da benzemiyen bu ağaçlardan mı geliyor? Herhalde. Ama emin olmak için bu ağaçların oraya ne zaman ekildiğini, Portakal Yokuşu adının da ne kadar eskiye gittiğini bulmak lazım.

*Tuğrul Mataracı, Ağaçlar: Marmara Bölgesi doğal-egzotik ağaç ve çalıları. Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı Yayını No: 39, 2004.

Beş parmak çorbası

2008-09-21T20:34:00.000-04:00

Coğrafyacı gezgin Sven Hedin'in 1925 yılında çıkan My Life as an Explorer (Bir kaşif olarak hayatım) adlı kitabında geçen bazı Türkçe kelimeleri bir önceki yazıma konu etmiştim. Bu sefer de Hedin'in gezileri sırasında yiyip içtiklerinden bahsedeceğim.

Hedin'in özellikle İran ve Kırgızistan'da yedikleri arasında bize yabancı gelmeyecek çok şey var. Örneğin İran'ın Kemanşah şehrinde zengin bir tüccarın evinde kendisine sunulanları şöyle sıralamış: şişte pişirilmiş koyun eti, tavuk, pilav, peynir, ekmek, hurma şerbeti ve en sonda nargileyle beraber Türk kahvesi.

Kırgızistan'da içtiği bir çorbanın elle yenilebilecek kadar koyu olmasından dolayı adının besh barmak (yani beş parmak) olduğunu bahsediyor. Çorbanın içindekileri de şöyle sıralıyor: koyun eti, lahana, havuç, patates, pirinç, soğan, biber, tuz ve su. Bu çorbayı o kadar koyu yapan her halde patates ve pirinç idi.

Alkollü içkiler içiliyormuymuş o zamanlar? Bu sorunun cevabını Hedin 1890 yılında İran'ın Gorgan (Asterabad) şehrinde İran Şahının doğum gününü kutlamak için Gorgan valisinin verdiği bir şöleni anlatırken veriyor (benim tercümem):

O festivali hiç bir zaman unutmayacağım. Kutlama gece vakti havai fişekler atılarak oldu. Kağıttan atlara binmiş ve katrana batırılmış tahta mızraklar taşıyan atlılar bir turnuva gösterisi yaptılar. Müziği bakır ziller, flütler ve davullardan oluşmuş gürültülü bir bando çaldı. Kadın kılığına girmiş oğlanlar dans ettiler ve Kuran'da yasak olmasına rağmen bol miktarda şarap içildi.

Orta Asya'dan tanıdık sözcükler

2008-09-08T02:00:00.000-04:00

İsveç'li coğrafyacı gezgin Sven Hedin 1885-1935 yılları arasında İstanbul'dan başlayıp Beijing'e kadar gitmiş ve özellikle Orta Asya'da gördüklerini ve başından geçenleri bir düzineden çok kitabında anlatmış. Hedin 1925 yılında çıkan My Life as an Explorer (Bir kaşif olarak hayatım) adlı kitabında o zamana kadar yaptığı gezileri özetler.

Hedin'in gezdiği ülkeler arasında Türklerin yaşadığı bir çok yer olduğu için kitabında bir çok Türkçe kelimelere ve yer isimlerine rastladım. Örneğin Hedin Kırgızistan'da Su-bashi (Subaşı) diye bir yere gittiğini, daha sonra Tokus-kum (Dokuz Kum) adında bir çölden ve Chimen (Çimen) Dağı'ndan geçtiğini, yanlarına aldıkları bir adamın adının Kuchuk, yani Küçük olduğunu bahsediyor. Ayrıca Tibet'te gördüğü bir adamın kırmızı bir bashlik (başlık) giydiğini, Türkistan'daki bir gölün adının da Yeşil Göl anlamına gelen Yeshil-kul olduğunu yazıyor.

Kaşgar'dan Taklamakan Çölü'ne doğru dörder atın çektiği 2 araba ile yola çıkıyorlar. Arabaların sürücülerine arabakesh (arabakeş) diyorlarmış. Bu arada Hedin yanlarına aldıkları köpeklerden birinin adını da Yoldash (Yoldaş) koyduklarını yazıyor. Hedin'in çok sevdiği bu köpek, Hedin'in daha sonraki gezilerinde de zaman zaman ortaya çıkacak tedbirsizlik ve umarsızlığı yüzünden yanlarına yeterli su almadıkları için bir felaketle sonuçlanan Taklamakan'ı geçme girişimleri sırasında kafiledekilerden 2 adam ve bir çok deveyle birlikte susuzluktan ölmüş.

Hedin'in kitabına başka bir yazımda geri döneceğim.

Niobe neden ağlıyor?

2008-09-03T22:00:00.001-04:00

2004 yılının Haziran ayında Türkiye’ye gitmeden bir kaç gün önce George Bean'in Aegean Turkey (Eskiçağda Ege Bölgesi) adlı kitabına bir göz attım. Benim ilgimi çekenler turistlerin akın akın gittikleri meşhur yerler değil de Anadolu geçmişinin orada burada kalmış, unutulmuş parçalarıydı. Bean’in 1960larda yazdığı ve aradan geçen yıllara ve değişmelere rağmen ilginçliğini ve faydasını henüz kaybetmemiş olan kitabı İzmir civarında bir çok ufak tefek kalıntılardan ve tarihi noktalardan bahsediyor. O yerlerden birisi Manisa’nın biraz üstünde, Spil Dağı'nda, üzgün, ağlayan bir kadına benzeyen ve mitolojik Niobe’yi temsil ettiğine inanılan bir kaya parçası.

Eski Yunan mitolojisinde Niobe Tantalus’un kızıydı. Tanrıça Leto’nun 2 çocuğu olmasına karşılık kendisinin 14 çocuğu olduğuna övününce Leto’yu kızdırır. Leto çocukları Artemis ve Apollo’yu gönderip Niobe’nin çocuklarını öldürtür. Bunu gören Niobe Spil Dağı'na kaçar ve üzüntüsünden bir kaya haline döner, gözyaşları da bir dere oluşturur.

İngiliz gezgin Richard Chandler 1764-1765 yıllarında Ege Bölgesini gezmiş ve anılarını Travels in Asia Minor, and Greece (Küçük Asya ve Yunanistan'da Geziler) adındaki kitabında yayımlamış¹. Chandler kitabında Manisa’da gördüklerini anlatıyor ve Niobe hakkında şunları yazıyor (sayfa 307; benim tercümem):

Tantalus’un kızı Niobe’nin meşhur [kayaya] dönüşümü Spil Dağı'ndaki bir doğal olaya dayandırılmıştı. Bu olağanüstü garipliği başka bir yerde anlatacağım. Bu görüntü "Spil Dağının bir yerinde ışık ve gölgenin belli bir noktadan algılanmasıyla oluşan bir sonuç" olarak tanımlanabilir. Bunu öğrendikten sonra Manisa’yı ziyaret edecek olan bir yolcunun şehirden yaklaşık bir mil uzaklıktaki dik ve olağanüstü bir yamacı güneş ve gölge üzerinden geçerken aradaki mesafeyi değiştirerek dikkatle izlemesini istiyorum. Elimdeki nedenlere dayanarak Niobe’yi göreceğine inanıyorum.

Chandler’in sözlerinden kendisinin gördüğü şeyin ne olduğunu ve tam yerini çıkartmak imkansız. Gördüklerini sonradan başka bir yazıda daha ayrıntılı olarak anlatıp anlatmadığını da bilmiyorum.

Bean ise kitabında 1930ların sonlarına kadar Manisa’nın yaklaşık 4 mil doğusundaki bir kaya oymasının Niobe olduğunun zannedildiğini ve o yıllarda H.T. Bossert adında bir araştırmacının Manisa’ya daha yakın bir yerde bir kadın kafasına benziyen büyük bir kaya bulduğunu ve o kayanın Niobe’nin antik tariflerine daha çok uyduğuna karar verdiğini yazıyor².

İki hafta kadar sonra Spil Dağı'nda kara salyangozları üzerine yaptığımız arazi çalışmasını bitirdikten sonra Manisa’ya iniyorduk. Yolun biraz ilersinde bazı kireç taşı kayaları gözümüze çarpınca son bir kere salyangoz aramak için arabayı durdurup indik. Dar bir patika bizi derin bir boğazın üstündeki dik bir yamaca götürdü. Boğazın dibinde küçük bir dere eski bir su değirmeninin kalıntılarına doğru yavaş yavaş akıyordu. Salyangoz toplayıp, birazdan arabaya dönerken defterime not almak için durdum. Sonra kafamı kaldırıp ileriye doğru bakınca Bean’in kitabında gördüğüm bir resim birden gözlerimin önünde canlandı. Niobe işte orada, karşımdaydı.

Binlerce yıl sonra Niobe'nin göz yaşları akmaya devam ediyor. Çocuklarını unutamadı mı dersiniz? Yoksa artık biraz da etrafında gördüklerine, bir zamanlar bomboş olan dağının nasıl dolduğuna ve özellikle yanı başına konulan “tiyatro” döküntüsünün bu mitolojik yerin doğallığını nasıl yok ettiğine mi ağlıyor?

¹Chandler'in kitabınının 1817 yılında çıkan 3. baskısını Google Books’dan indirebilirsiniz.
²Chandler Niobe'nin Manisa'ya yaklaşık bir mil uzaklıkta olduğunu yazdığına göre Bossert'in bulduğu kayadan bahsediyor olmalı. Bean herhalde Chandler'in bu buluşundan habersizdi.

15. yüzyıldan bir Türkiye haritası

2008-09-01T01:00:00.000-04:00

Geçtiğimiz kış Amerika'nın Chicago şehrinde dört buçuk ay devam eden Avrupalı Haritacılar ve Osmanlı Dünyası, 1500–1750: O. J. Sopranos'un Koleksiyonundan Haritalar (European Cartographers and the Ottoman World, 1500–1750: Maps from the Collection of O. J. Sopranos) adlı serginin Ian Manners tarafından yazılmış ve serginin adını taşıyan kitabını okumaya başladım.

Kitapdaki en eski haritalardan biri İtalyan haritacı Francesco di Nicolò Berlinghieri'nin 1482 tarihli haritası.

Bu haritayı kullanmak zorunluluğunda olan o zamanın gezginlerine—daha iyisi herhalde yoktu—neyin nerede olduğunu sadece yaklaşık olarak göstermekten başka bir faydası olmayan çok kaba ve yanlışlarla dolu bir harita.

Berlinghieri'nin haritası ve o yıllarda Avrupa'da hazırlanmış benzer haritalar İskenderiye'li bilgin Batlamyus'un 2. yüzyılda yazdığı Coğrafya adlı kitabının 15. yüzyılda Avrupa'da yapılan baskılarına eşlik etmek için çizilmişler. Bu haritalarda gösterilen yer isimleri de Batlamyus'un kitabından alınmışlar ve dolayısıyla en az 1300 sene öncesine dayanıyorlar.

Haritanın bu günkü İzmir-Kuşadası civarını gösteren kısmına biraz yakından bakalım.

Yanlış görmüyorsam, İzmir'in eski adı Smyrna değil de Smyna olarak yazılmış. Smyna'nın hemen kuzeyinde Philadelphia şehrini göreceksiniz. Haritada deniz kenarına konulan Philadelphia İzmir'in yaklaşık 120 km doğusundaki Alaşehir'in eski adı!

Biraz güneyde kırmızı okla işaretlediğim Küçük Menderes ve yeşil okla işaretlediğim Büyük Menderes nehirleri var. İkisinin arasında da mavi okla işaretlediğim yuvarlak Efes şehrini gösteriyor ("Epheo" olarak okuyabiliyorum; sonunda "s" harfi var mı göremiyorum). Efes'in deniz kenarında ve yaklaşık bu günkü Kuşadası'nın yerinde olduğuna dikkat edin. Batlamyus kitabını yazdığı zaman Efes'in limanı Küçük Menderes'in getirdiği alüvyonla dolmuş, liman olmaktan çıkmıştı ama Batlamyus bundan haberdar mıydı bilmiyorum. Efes'in bu haritada deniz kenarında gösterilmesi gene bir yanlışlık olabilir. Ya da gerçekten Kuşadası'nı gösteriyor olabilir. Kuşadası'nın, Scala Nova (Yeni İskele) adıyla, Efes limanının yerini alması için hangi tarihte kurulduğunu bilmiyorum.

Gördüğümüz gibi bütün yanlışlarına ve eksiklerine rağmen, bu haritadan bir şeyler öğrenmek mümkün. En azından anlayamadığımız noktalar bizi düşünmeye zorluyor.

Sultan Abdülhamit’le Yıldız Sarayı’nda bir yemek

2008-08-28T01:00:00.001-04:00

Dil ve din bilimcisi Friedrich Max Müller* ve eşi Georgina Müller İngiliz konsolosluğunda çalışan oğullarını ziyaret etmek için 1893 yılında İstanbul’a gelip uzun bir süre kalmışlar. Oradan yazdıkları mektupları Georgina Müller 1897 yılında Letters from Constantinople (Constantinople’dan Mektuplar) adı altında bir kitap olarak yayımlamış.

Oğullarının diplomat ve Max Müller’in de tanınmış bir bilim adamı olması sayesinde karı koca Müller’ler İstanbul’u o devirdeki sıradan ziyaretçilerin gezemiyecekleri gibi gezmişler ve hatta Sultan Abdülhamit’le bile bir sultanla resmiyeti bozmadan arkadaş olunabileceği kadar arkadaş olmuşlar. Bu arada Abdülhamit’in bir çok davetlerine katılmışlar.

Bu davetlerden biri Yıldız Sarayı’nda bir akşam yemeği imiş. Georgina Müller o yemekle ilgili mektubunda diğer davetliler arasında Plevne Kahramanı olarak bilinen Osman Paşa’nın da bulunduğunu yazıyor.

Bakalım menüde neler varmış.

Windsor çorbası (etli ve sebzeli bir çeşit İngiliz çorbası), börek, dil balığı, kuzu budu, mantarlı tavuk, bıldırcın, "dalında" kuşkonmaz, punç, kızarmış tavuk, pilav, ananas, vanilyalı Bavarya kreması ve dondurma. Mantarlı tavuğun mantarlarının Fransa'da çıkan truffle denilen nadide mantarlar olduğunu da belirteyim.

Windsor çorbası ve ananasın menüye Sultan'ın İngiliz misafirleri için konulmuş olacağını tahmin ediyor Georgina Müller, onun yanı sıra Türk'lerin bulunduğu hiç bir yemeğin pilavsız olmıyacağını da belirtiyor.

Afiyetler olsun!

Yemek sırasında sadece Hristiyan misafirlere şarap verilmiş. Ama Georgina Müller menüdeki punç hakkında şunları yazıyor (benim tercümem):

Buzlu punçun alkol kokusu o kadar kuvvetli idi ki içinde alkol olduğunu herkes anlayabilirdi. Fakat ne Sultan ne de misafirlerinin her hangi biri punçdan çekindiler. Kuran punç içmeyi yasaklamıyor.

Padişahım çok yaşa!

*Alman doğumlu, sonradan İngiltere’ye yerleşmiş.

1842 yılından bir Türkçe dilbilgisi kitabı

2008-08-25T00:01:00.001-04:00

İstanbul, Hatıralar ve Şehir'de Orhan Pamuk 18. yüzyılın sonlarında İstanbul'da 18 yıl yaşayıp III. Selim'in mimarlığını yapan Antoine Ignace Melling'e bir bölüm ayırmış. Melling ve III. Selim'in kızkardeşi Hatice Sultan'ın birbirlerine yazdıkları mektupların bugün özel bir koleksiyonda saklandıklarını belirtiyor Pamuk. Ayrıca bu mektupların önemli bir özelliğine dokunuyor:

Melling ile Hatice Sultan küçük bir entelektüel keşif yapmış ve birbirlerine yazdıkları mektuplarda Atatürk'ün 1928'deki "Alfabe Devrimi"nden yüz otuz yıl önce Türkçeyi Latin alfabesiyle yazmaya başlamışlardı.

Aferin onlara! O mektupları okuyabilmek isterdim.

Benim bulabildiğim en eski "Latin harfleriyle Türkçe" örnekleri Binbaşı Charles Boyd'un 1842 yılında çıkardığı The Turkish interpreter or a new grammar of the Turkish language (Türkçe çevirmeni veya Türk dilinin yeni grameri) adlı kitabında. Boyd Türkçeyi Latin harfleriyle Alfabe Devrimi'nden 86 yıl önce, Atatürk'le Madam Corinne'nin yazışmalarından 72 yıl önce ve Merzifonlu Hagopyan’ın Türkçe kitabından 65 yıl önce yazmış. Google Books'dan kitabın tamamını indirebilirsiniz.

Boyd'un kitabının yaklaşık 160 sayfalık ilk kısmı Türkçe dil bilgisine ayrılmış. Onun arkasından yaklaşık 60 sayfalık bir Türkçe-İngilizce sözlük geliyor. Boyd kelimeleri anlamlarına göre gruplayarak vermiş.

Bu gibi kitaplar yayımlandıkları yıllarda Türkçede kullanılan kelimeleri belgeledikleri için çok faydalılar. Boyd'un yukardaki listesinden bira anlamına gelen arpa suyu deyiminin 1842 yılında kullanıldığını öğreniyoruz. Ercan Eren Geçmişten Günümüze Anadolu'da Bira (2005) adlı kitabında (s. 57) "1847 yılından itibaren bira 'arpasuyu' olarak mevzuata girmiştir" diye yazıyor. Demek ki deyimin kökeni en azından 1840'ların başlarına dayanıyor.

Boyd kitabının sonuna kısa hikayeler de koymuş. Bunların arasında biraz bozuk Türkçesiyle çevirdiği Aesop'un "Çayır kuşu yavruları ile" adlı masalı var.

Kitabından anladığımız kadarıyla, ve yanlışlarına rağmen, Boyd Türkçeyi oldukça iyi biliyomuş. Ama aşağıdaki örnek Türkçenin argosunu bilmediğini ve söyleniş ve yazılışındaki bazı incelikleri tam kavrayamadığını gösteriyor.

Merzifonlu Hagopyan’ın Türkçe kitabı

2008-08-20T18:00:00.000-04:00

Merzifon’daki Anadolu Koleji’nde Türkçe, Arapça ve Farsça profesörü olan Osmanlı Ermenisi V. H. Hagopian (Hagopyan) 1907 yılında İngiltere’de Ottoman-Turkish Conversation-Grammar (Osmanlıca Türkçesi Konuşma Grameri) adında bir kitap yayımlamış. Herhalde Osmanlıca Türkçesi hakkında şimdiye kadar yazılmış en faydalı kitaplardan biri. Google Books'dan kitabın tamamını indirebilirsiniz.

Hagopyan kitabına Türkçe'nin Arap harfleriyle nasıl yazıldığını öğreterek başlıyor. Sonra Türkçe dilbilgisine geçiyor; Türkçe'deki zamanları, fiillerin çekimlerini örneklerle açıklıyor.

Hagopyan'ın bazı sözlerin söylenişlerini kendi aksanına göre yazdığına dikkat edin. Örneğin, ikinci cümlede "koydu" yerine "kodu" demiş.

Ayrıca, Hagopyan'ın Türkçe kelime ve cümleleri hem Arap hem de Latin harfleriyle yazmış olduğuna dikkatinizi çekerim. Hagopyan'dan yaklaşık 7 sene sonra Atatürk’ün arkadaşı Madam Corinne’e Latin harflerle yazdığı Türkçe mektup şu yazımın konusuydu.

Hagopyan’dan başka bir örnek:

Hagopyan kitabının 150 sayfadan uzun bir kısmını Arapça ve Farsça'nın Türkçe'ye nasıl uygulandığının açıklamasına ayırmış. Ayrıca kitabın sonunda bir İngilizce-Türkçe sözlük, Osmanlı edebiyatı ile ilgili kısa bir bölüm, Osmanlı sultanlarının listesi, çeşitli takvimler ve Osmanlı devlet yapısında yer alan bir çok kuruluşun isimlerini veren şimdi bile faydalı olabilecek bölümler var.

İnternetde V. H. Hagopian hakkında, kitabının ilk sayfasında verilen kısa açıklama dışında, her hangi bir biyografik bilgi bulamadım. Ama kendisinin en az beş dil (Türkçe, Ermenice, Arapça, Farsça ve İngilizce) bilen bir dil uzmanı olduğu kesin.

Nevşehir ve Karamanlıca

2008-08-17T23:00:00.000-04:00

Anadolu'daki yer isimleri ve toponomi çalışmaları: 1

Bu yazımın konusu olan yerin orijinal adı Yunanca'da "yeni kent" anlamına gelen Neapoli idi, ama en azından 19. yüzyılın ortalarından beri kent Farsça'da aynı anlama gelen Nevşehir olarak biliniyor. Aşağıdaki resim John Arrowsmith'in 1844 tarihli Türkiye haritasından bölgeyi gösteren bir detay (haritanın aslı David Rumsey Historical Map Collection'da). Okla işaretlediğim Nevşehir'in adı Neb Shehr olarak yazılmış (Türkçe'deki ş sesi İngilizcede "sh" harfleriyle gösteriliyor).

Türkiye ile Yunanistan arasında 1924 yılında gerçekleşen nüfus değiş tokuşundan önce Nevşehir çok sayıda Anadolulu Rumun yaşadığı bir yerdi. Özellikle Karaman civarındaki doğma-büyüme oralı olan Rumların konuştuğu ve Yunan harfleriyle yazdıkları Türkçe'ye Karamanlıca denirdi. Karamanlıca'da kullanılan Yunan harflerinin Türkçe karşılıklarını bu sayfada bulabilirsiniz.

Aşağıdaki posta kartı o devirlerden, herhalde 20. yüzyılın başlarından kalma. Altındaki yazı Karamanlıca'dan kısa bir örnek. Baştaki kelime Nevşehir, parantez içinde de "kısm-ı-sani" yazıyor. Bu Osmanlıca terim "ikinci kısım" veya "yukarı kısım" anlamına geliyor. Demek ki şehrin resimde görülen mahallesine öyle deniliyormuş.

Karamanlıca alfabesinde Türkçe'deki v sesi için Yunanca b (beta) harfi kullanılırmış. John Arrowsmith'in haritasında Nev yerine Neb yazmasının nedeni bu olabilir.

Nevşehir'in kartı için Yorgi Sangiouloğlu'na tekrar teşekkür ederim.

Kazan odasından selamlar

2008-08-13T23:27:00.000-04:00

Burdur'da bir aylık askerliğe başladıktan bir iki gün sonra hamama girmek için beklerken hamamın girişinin yanındaki her zaman kapalı duran kapının üstünde "Boyler Odası" yazdığını görmüştüm. Boyler de ne demek? Askerde kafayı takacak pek başka bir şey olmadığından, bu soru kafama takıldı. Ama bir türlü boylerin ne olduğunu çıkartamadım.

Aradan 3 hafta geçti, askerlik bitmek üzere. Her hamama gidişimizde boyler odasının önünden geçiyoruz. Kendi kendime söyleyip duruyorum: boyler, boyler...Birden aklım başıma geldi. Boyler İngilizce boiler kelimesinin "Türkçeleştirilmiş" hali. Boiler kazan demek, "boyler odası" da kazan odası. Hep kazan diye bildiğimiz aletin adının–üstelik kazan eski bir Türkçe kelime–Burdur'da İngilizce'den bozma "boyler"e çevrilmesine niye gereksinim duyulmuş bilmiyorum.

Yüzyıllardır kullandığımız kelimeleri anlamlarını doğru dürüst bilmediğimiz yabancı kelimelerle gereksiz yere değiştirirken, gene yüzyıllardır kullandığımız kelimelerin, deyimlerin gerçek ve faydalı olabilecek anlamlarını unutup gitmişiz.

İngiliz asker, gezgin, yazar Frederick Burnaby'nin 1876 kışında yaptığı çılgın gezinin anılarını anlattığı On horseback through Asia Minor* adlı kitabını okurken kafama benzer bir şey takıldı. Yolculuğunun başında bir gece Üsküdar yakınlarında bir adamının gelmesini beklerken, Burnaby vakit geçirmek için bir mezarlığa girip bir taşın üstüne oturuyor. Bir süre sonra ayak sesleri duyup şüphelenince, tabancasını çekmek üzereyken karanlıkta yaklaşan ve daha sonra mezarcı olduğunu anladığı kimse ona "Peace be with you!", yani "Barış içinde ol" diyor.

1876 yılında Üsküdar'daki bir mezarcı karanlıkta tanımadığı birine durup dururken İngilizce seslenmiyeceğine göre (İngilizce bildiğini epey zorlanarak farz etsek bile), mezarcının Türkçe konuşmuş olması gerekir. Zaten Burnaby de biraz Türkçe bilirmiş. Peki ama Türkçe'de "Barış içinde ol" diye bir selamlama yoktur. Öyleyse mezarcı ne demiş olabilir?

Bu beni 3 haftadan da çok düşündürdü. Aradan uzun bir süre geçtikten sonra, mezarcının "selamün aleyküm" demiş olması gerektiğini, selamün aleykümün "Barış içinde ol" anlamına geldiğini bir yerde tesadüfen okuyunca anladım.

Selamün aleyküm Ortadoğu'dan çıkma, hem Arapların hem de Yahudilerin kullandığı çok eskilerden kalma bir selamlama. Ne kadar da güzel bir anlamı var. Ama ne yazık ki pek bir işe yaramıyor.

*Türkçe'ye At Sırtında Anadolu diye çevrilmiştir.

Kederli günleriniz için mavi müzik

2008-08-10T23:00:00.002-04:00

Amerikalı besteci George Gershwin'in Rhapsody in Blue adlı eseri Türkiye'de Mavi Rapsodi olarak bilinir. Bu isim eserin konusunun mavi renkle bir ilişkisi olduğu izlenimini yaratsa da aslında İngilizce isimdeki blue burada "mavi" değil, "keder, üzüntü" anlamına gelir. Amerika'dan çıkma blues müziğindeki anlam da aynıdır. Zaten Gershwin de bu eserini bestelerken blues türü müzikden esinlenmiştir.

Blues müziğini "mavi müzik" diye tercüme etmek nasıl anlamsızsa, "Mavi Rapsodi" de o kadar anlamsız bir isim. Ama burada sorun, tercüme bozukluğundan çok, blue kelimesininin ikinci anlamını, Gershwin'in ima ettiği anlamı, Türkçe'ye çevirmekteki zorluktan doğuyor. "Kederli Rapsodi" kulağa Mavi Rapsodi kadar hoş gelmiyor.

Bir dile özgün her sözcüğü, deyimi başka bir dile anlamını bozmadan tercüme etmek mümkün değil. Bu bir tek İngilizce'den Türkçe'ye yapılan çevirilerde ortaya çıkan bir sorun değil. Ters yönde de yolumuzun üstüne dikiliyor. Örneğin, kullanmasını çok sevdiğimiz "canım" veya "canımın içi" gibi sözlerin İngilizce'de karşılıkları yok. Türkçe kitapları İngilizce'ye tercüme edenler "sana kurban olayım, canımın içi" gibi bir cümleye karşılık olarak ne kullanabilirler bilmiyorum.

Piyanist Richard Glazier konserde Mavi Rapsodi'yi çalıyor:

Devamı için tıklayınız.

İstanbul nasıl büyüdü

2008-08-07T05:00:00.000-04:00

Küçükçekmece Gölü'nün kuzeyindeki Sazlidere Barajı'nı çevreleyen kireçtaşı kayalıklarında yaşıyan salyangozlarla ilgili arazi çalışmamız* sırasında gördüklerimiz ve daha sonra buluşlarımızı yayıma hazırlarken baş vurduğum 19. yüzyıl haritaları, İstanbul’un son 100 sene kadar içinde önüne geçilmez bir kanser gibi büyüyerek ne kadar yayıldığıni ve yayılmaya devam ettiğini ürkütücü bir şekilde aklıma soktu.

Kullandığım haritalardan biri tuhaf isimli Faydalı Bilgileri Yayma Derneği (Society for the Diffusion of Useful Knowledge) tarafından 1840 yılında İngiltere'de çıkartılmış Constantinople haritası (David Rumsey Map Collection). Bakın Dolmabahçe ve Beşiktaş tarafları ne kadar boşmuş o zamanlar.

Bir de Pierre De Tchihatchef'in 1864 tarihli Boğaziçi ve Constantinople (Le Bosphore et Constantinople) adlı kitabındaki İstanbul ve Trakya'yı gösteren haritası var. Oradan aldığım bu ayrıntıda da Boğaziçi'nin iki tarafında o zamanlar daha İstanbul'la birleşmemiş olan bir çok köy görüyoruz.

Orhan Pamuk İstanbul, Hatıralar ve Şehir adlı kitabında, "iskelenin etrafında gelişen meydanın ve vapurlar yüzünden her biri kısa sürede şehrin bir parçası konumuna gelen Boğaz ve Haliç köylerinin hızla büyümesini" 19. yüzyılda buharlı yolcu gemilerinin İstanbul’a gelmesine bağlıyor. Gemilerin arkasından karadan yollar açılıp şehrin her köşesi bir birine bağlanınca, 19. yüzyılın sonlarına kadar gerçekten birer köy olan Arnavutköy, Çengelköy, Tarabya, Beykoz gibi bir çok yer artık şehrin bir parçası olup çıkıyor.

Kıyıları dolduran İstanbul, son 20-30 senedir de, bizim Küçükçekmece taraflarında gördüğümüz gibi, içerlere doğru önü alınmaz bir beton ve asfalt yayılışına başlamış durumda.

Ama elbette suçu buharlı gemilere ve diğer Batı teknolojisinine yükleyemeyiz. İstanbul’un (ve diğer büyük şehirlerimizin) teknolojiyi ters çevirmeden de düzenli ve sorumlu bir şekilde ve çevrelerini koruyarak da büyümeleri mümkündü. Ama fırsatı elden kaçırdılar.

*Örstan, A., Pearce, T.A. & Welter–Schultes, F. 2005. Land snail diversity in a threatened limestone district near Istanbul, Turkey. Animal Biodiversity and Conservation 28:181-188. (pdf)

Lord Kinross’un Küçük Avrupa gezileri

2008-08-04T04:00:00.000-04:00

Kitaplarının çoğunda Lord Kinross adını kullanan İngiliz yazar Patrick Balfour (1904-1976), 1956 yılında çıkan Europa Minor, Journeys in Coastal Turkey (Küçük Avrupa, Türkiye Kıyılarında Geziler) adlı kitabında 1947-1954 yılları arasında Türkiye'nin güney ve batı kıyılarında ve İstanbul'da yaptığı gezileri anlatıyor. O yıllar Türkiye'nin daha turizme açılmadığı, İkinci Dünya Savaşı yasaklarının kalkmadığı (örneğin yabancıların Çanakkale’ye izinsiz girmesi yasakmış), tarihi kalıntılara yapılan gezilerin şüphe uyandırdığı, güneybatı sahillerimizde yapılan mavi yolculuk dediğimiz tekne gezintilerinin Türkiye’de henüz kimsenin aklından bile geçmediği ve o sahillerin plastik çöplerle dolu olmadığı zamanlar.

Lord Kinross yaklaşık 160 sayfalık bu kitabın hemen hemen yarısını Antalya İzmir arasında İzmir İngiliz konsolosunun Elfin adlı yatıyla yaptığı yolculuğa ayırmış. Turist görmeye alışmamış Türkiye'de başlarından değişik olaylar geçiyor. Bir keresinde, Lord Kinross ve konsolos arkadaşı Elfin'den pasaportlarını almadan çıkıp Kalkan yakınlarındaki Patara şehrinin kalıntılarına yürürken karşılarına çıkan 4 jandarma onları şüpheli görüp ellerindeki tek tüfekle tehdit ederek karakola götürüyor. Hep beraber yürürken, Türkçe bildiği anlaşılan konsolosun jandarmalara söz geçirmeye çalışması, jandarmaların kendi aralarındaki rütbe çekişmeleri ve sonunda Lord Kinross ile konsolosun yattan getirdikleri pasaportlarını göstererek paçayı kurtarmaları komik bir hikaye oluşturuyor.

Türkçe biliyor olması Lord Kinross’un gezileri sırasında karşılaştığı Türklerle anlaşmasını kolaylaştırmış ve o sayede bir çok ilginç kişiyle tanışmış: Ermenek’te Birinci Dünya Savaşı’na katılmış, İngilizler tarafından esir alınmış ve o sayede İngilizce öğrenmiş bir Türkle karşılaşıyor; Bodrum’da sarhoş bir süngerci ona İkinci Dünya Savaşı’nda Ege Denizi’ne düşmüş bazı İngiliz uçaklarını bulduğunu iddia ediyor*; Elfin'in aşçısı Kürt Mehmet anlattığı inanılması zor hikayelerle (örneğin, anneannesinin 115 yaşında bir motorsiklet kazasında öldüğü gibi) Lord Kinross’u eğlendiriyor.

Çok eskilerden beri Asia Minor (Küçük Asya) diye bilinen Anadolu Yarımadası’na Europa Minor (Küçük Avrupa) demeyi tercih etmesinin nedenini Lord Kinross kitabının önsözünde şöyle açıklıyor:

Toros Dağlarının çerçevesi içinde kalan Anadolu platosu esasen coğrafi olarak Asya’nın bir uzantısı olan Küçük Asya’dır. Torosların haricindeki Anadolu kıyıları ise (oralarını geliştiren etkiler genellikle Batı’dan gelmiştir) coğrafi olarak Avrupa’nın dördüncü kıyısı olan “Küçük Avrupa”dır…Bu terim, politik bir anlamda, modern Türkiye’nin tamamı için de kullanılabilir. Çünkü Atatürk’ün batı temelleri üstüne kurduğu Türkiye Cumhuriyeti, komşusu Yunanistan gibi, yavaş yavaş Avrupa’nın ayrılmaz bir parçası haline geliyor.

Lord Kinross’un 50 seneyi aşan bir süre önce yazdığı bu sözleri bu günün Türkiye’si için de söyleyebilir miyiz?

*Yıllar sonra Bodrum’da aynı iddiaları aynı süngerciden duyan Amerikalı dalgıç yazar Peter Throckmorton süngercinin gösterdiği yere daldığını ve uçakları bulduğunu The Lost Ships adlı kitabında anlatmıştır. O kitabı da başka bir yazıma konu edeceğim.

Mustafa Kemal'den Corinne için yeni bir Türkçe

2008-08-01T05:00:00.000-04:00

Türkçe'nin Arap harfleri yerine Latin harfleriyle yazılmasının kökleri Atatürk'ün önderliğini yaptığı 1928 yılındaki Harf Devriminden çok öncelere gider. Geoffrey Lewis The Turkish Language Reform, A Catastrophic Success (1999) adlı kitabında Mustafa Kemal'in 1914 yılında Sofya'dan İstanbul'daki dostu Madam Corinne'e Fransız alfabesini kullanarak Türkçe'yi fonetik olarak yazdığı mektupdan 3 cümle veriyor:

Dunya inssanlar idjin bir dari imtihandir. Imtihan idilène inssanin hère çualé moutlaka pèke mouvafike djévabe vermessi mumqune olmaya bilire. Fékate duchunmélidir qui heuquume djévablarin héiéti oumoumiyéssindène hassil olan mouhassalaya gueuré virilir.

(Dünya insanlar için bir dar-ı imtihandır. İmtihan edilen insanın her suale mutlaka pek muvafık cevap vermesi mümkün olmayabilir. Fakat düşünmelidir ki hüküm cevapların heyet-i umumiyesinden hasıl olan muhassalaya göre verilir.)

Latin harfleriyle yazılmış Türkçe'nin Atatürk'den önceye ve daha eskilere giden örnekleri de var. Onları başka bir yazıma bırakıyorum.

Yukarıdaki 3 cümle Mustafa Kemal ve Corinne'in mektuplarındaki konulara ancak iştihamızı açacak kadar göz attırdıktan sonra bizi merakta bırakıyor. Acaba başka hangi konularda yazıştılar?