İstanbul'un merdivenli sokakları

Murat Yalçın'ın derlediği İstanbul Sokakları—101 Yazardan 100 Sokak adlı kitaptaki sokaklardan biri Taksim civarındaki Somuncu Sokağı. Elif Şafak hem sokağı hem de sokağın bol kedilerini anlatmış. İstanbul'a bir daha ki gidişimde Somuncu Sokağı'nı arayıp bulmaya niyetliyim. İnşallah kediler duruyordur.

Elif Şafak Somuncu Sokağı'nı anlatırken şöyle diyor: "İstanbul şehrinde, bir uçtan bir uca merdivenlerden oluşan nadir sokaklardan biridir." Benim bildiğim merdivenli bir tane sokak var, Ulus'tan Bebek'e inerken yanından geçiyorsunuz. Adı da sokağa tam uyuyor: Merdiven Sokak.

Anadolu'da kedi sevgisi

İngiliz gezgin ve arkeolog Charles Fellows 1840 yılında güneybatı Anadolu'da yaptığı uzun gezi sırasında sık sık göçebe Türklerle karşılaşmış. Travels and Researches in Asia Minor (Küçük Asya'da geziler ve Araştırmalar) adlı kitabında Fellows göç halindeki tipik bir Türk ailesini anlatıyor (benim tercümem):

Yaşlı bir adam ve genellikle karısı bir çok kuşaktan oluşan kabilenin önünde gider...Adamın oğlu—sürülerin başı odur—ve eşi onları takip eder; kadın çoğu kez kucağında bir çocukla bir atın üstündedir...Kollarının arasında hiç bir zaman bir kedi eksik olmayan küçük çocuklar ise eşeklerin sırtlarındaki yüklerin arasına bindirilir...

Anadolu'luların herhalde çok eskilere giden kedi sevgilerinin günümüzde de var olduğunu kanıtlayan bu resmi geçen sene İstanbul'da Sahaflar Çarşısı'nda çektim. Yaşlı amca bana resmini çekmem için izin verdikten sonra arada sırada kedilerine yapılan kötülüklerden ve saygısızlıklardan şikayet etmeğe başladı. Demek ki atalarımızdan öğrenebileceklerimiz henüz bitmemiş.

O sokaktan geçiyormuşçasına...

Murat Yalçın'ın derlediği İstanbul Sokakları—101 Yazardan 100 Sokak adlı kitabı okuyorum. Bedirhan Toprak'ın Burçak Sokak adlı bir sokağı anlattığı yazısındaki şu cümle parçası çok hoşuma gitti:

...sokağı, evinin-bahçesinin bir bölümüymüşçesine rahatlıkla kullanıp türlü çeşit iş gören yaşlı amcaları...

Bölümüymüşçesine çok şey anlatan, belki de o yüzden derlemesi hem vakit alan hem de dikkat istiyen bir kelime. Bö-lü-müy-müş-çe-si-ne. Bölümü değil ama bölümü gibi. Aldatıyormuşçasına yapılan bir şey yani.

Şimdi ben de benzer bir cümle kurmaya çalışıyorum:

Masamın çekmecesiymişçesine kullandığım kutuyu kapatıyormuşçasına bir hareket yaparak yerimden kalkıyormuşçasına bacaklarımı toplayıp arkadaşımmışçasına beni seyreden kadının yüzüne gülümsemeyecekmişçesine baktım. Yoksa gülümseyecekmişçesine mi baksaydım?

Kerevizli pilav tarifi

KEREVİZLİ PİLAV TARİFİ

Bir bölümlük tartışmalı felsefi oyun

Yazanlar: Aydın Örstan ve Selim Dorak
20 Temmuz 2009

Perde açıldığında ucuz görünüşlü, sıcak bir lokantada tek başına üstünde sadece bir peçete olan bir masada oturan Birinci Adam kırmızı bir gitarı tıngırdatmaktadır. Kalın bir kazak giymiş olduğu için suratından terler damlamaktadır. Lokantada başka kimse yoktur.

Kısa bir süre sonra İkinci Adam lokantaya girer, Birinci Adam’a doğru yürür, karşısındaki bir masaya oturur. Kısa kollu bir gömlek ve şort giymektedir.

İkinci Adam: Ben de benim kırmızı gitar nereye gitti diye düşünüyordum. Sormadan aldın gene demek ki.

Birinci Adam: İbanez mi?

İkinci Adam: Hayır, kereviz.

Birinci Adam: Az pilavlı alayım, öyleyse. (Arkaya dönerek seslenir.) Dondurma da ver Recep!

Arkadan görünmeyen bir adamın sesi gelir: Olmaz!

İki adam kısa bir süre sessizce lokantanın arkasına bakarlar.

Birinci Adam (ikinciye dönerek): Ziyaret saati mi değil?

İkinci Adam: Tüccarlara mahsustur.

Birinci Adam (Alnında biriken terleri masadaki peçeteyle siler.): Terbiyem müsait değil.

İkinci Adam: İsterseniz terbiyeli köfte versinler.

Birinci Adam (gitarı masanın üstüne koyup yerinden kalkarken çenesi ile ilerdeki kapalı bir kapıyı göstererek): Küçük lavabo için şu kapı mı? Musluk var mı?

İkinci Adam: Bu sözleri size hiç yakıştıramadım, Hikmet Bey.

Birinci Adam (Biraz şaşırmış gibi görünür. Gitarı eline alıp tekrar yerine oturur.): Libya'dan dönünce göreceğim o hesabı, kabak gibi de yapılmaz ki.

İkinci Adam: Tabi. Trablusgarp'da İtalyanlara karşı omuz omuza savaştığımız günler hep aklımda.

Birinci Adam: Ben o zaman horoz adamıştım ama kestirmedim, bi sakatlık çıkar mı? Cihaz bulamadım.

İkinci Adam (çok içtenlikle): Estağfurullah, rica ederim. Hiç zahmet olur mu? Hemen göndereyim çocukla. Kaç kilo olsun?

Birinci Adam: Pınarbaşında bekleyeceğim, tülbente sarsınlar. Safra kesesini aldılar geçen hafta! Gerek de yoktu ama.

İkinci Adam: Çok üzüldüm. Şemsiyesini mi kaybetmiş? Yağmur da başladı üstelik.

Birinci Adam (Tekrar gitarı çalmaya başlar.): Zaten açılmıyor ki adamın şemsiyesi, artık beynine bir naylon geçirsin inek. Bar pavyon sürterse olacağı budur sebebiyle değindim konuya. Üzerime vazife değil de. Kavun mu söylesek? Şefik, çayları tazele canım!

İkinci Adam (lokantanın girişine doğru bakarak): Hacivat nerde kaldı?

(Elinde çay tepsisi ile çok sade giyimli, başı bağlı bir kadın sahneye girer. Tam ağzını açmış bir şey söylemek üzereyken…)

Birinci Adam (gitarı çalmaya ederek): Kem küm etme Melahat! Suat'la parkta görmüşler seni, kokoreç almışsınız. Zıkkımın kökünü ye! Ya yemedi di mi? Ulu ulu kendi başını yersin sonunda.

İkinci Adam: Kokoreç dedin de aklıma geldi…gitarın akordu bozuk galiba.

Kadın çayları masaya bırakıp çıkar. İki adam arkasından bakarlar. Perde kapanır. Seyirciler çoşkun bir şekilde, ayağa kalkarak ve “bravo! bravo!” diye haykırarak, alkışlamaya başlarlar.

Bir kırmızı domat

Türk Dil Kurumu'nun Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü'ne göre domates bitkisinin yurdumuzda domates kelimesinden bozma ve yörelere göre değişen çeşitli isimleri var. Domat, domadız, domata, domatis gibi.

Aydın ve civarının yerlilerinin kullandığı domat sözcüğü bana 1960larda oralarda geçen çocukluğumu hatırlatır.

Domates bitkisinin ve adının kökenleri Güney Amerika'ya uzanıyor. Avrupa'ya 16. yüzyılın sonlarında giren bitkinin İspanyolca'daki adı tomate Güney Amerika'nın Nahuatl dilindeki karşılığı olan tomatl kelimesinden gelme.

Aslında harf sayısı ve okunuş açısından domat kökeninde yatan tomatl sözcüğüne domates'den daha yakın.

Arap şerbeti

Ogier Ghiselin de Busbecq (1520/1521-1592) Avusturya İmparatoru Ferdinand’ın elçisi olarak Kanuni Sultan Süleyman zamanında 8 yıl İstanbul’da yaşamış, ayrıca Amasya’ya kadar bir yolculuk yapmıştır. Dostu Nicolas Michault’a yazdığı ve anılarını anlatan 4 uzun Latince mektup sonradan bir kitap halinde yayımlanmıştır. Bu kitabın Türk Mektupları veya Türkiye’yi Böyle Gördüm gibi adlar altında çeşitli Türkçe tercümeleri vardır. Kitabın 1881 basımlı bir İngilizce tercümesi Internet Archive’da bulunmaktadır. Bu kitapda Busbecq'in yaşamını anlatan bir bölüm de vardır.

Busbecq mektuplarında Osmanlı sarayında geçen entrikaların yanı sıra İstanbul’da ve gezilerinde gördüklerine de bol bol yer verir ve sıradan Türklerin yaşamları ile ilgili bilgiler de aktarır. Örneğin, kuru üzümden yapılan bir çeşit şarabı şöyle anlatıyor (İngilizceden benim tercümem):

Kuru üzümü öğütüp dövdükten sonra tahta bir kabın içine koyup üstüne bir miktar sıcak su döküp karıştırıyorlar. Ondan sonra kabı dikkatli bir şekilde örtüp 2 gün mayalanmaya bırakıyorlar; eğer yeterince mayalanmazsa şarap tortusu katıyorlar. Mayalanmaya ilk başladığı zaman tadına bakarsanız yavan ve hoşa gitmeyecek kadar tatlı gelir. Sonradan asitli bir tat alıyor, eğer tatlı sıvıyla karıştırılırsa çok lezzetli bir hale geliyor. Üç veya dört gün çok hoş bir içecek oluşturuyor, özellikle İstanbulda her zaman bulunan kardan bol miktarda kullanarak soğutulursa. Buna "Arap şerbeti" yani "Arapların içeceği" diyorlar. Ama üç veya dört gün sonra bozuluyor ve oldukça ekşiyor. O hali kafayı etkiliyor ve insanı şarap kadar sendeletiyor. O yüzden Türklerin dini kanunları bu içeceğe karşı çıkıyor. İtiraf etmeliyim ki bu şerbetin çok hoş bir içecek olduğuna karar verdim.

İmsel kediler

Atatürk'ün eskiden Arapça olan geometri terimlerini Türkçeleştirmek amacıyla derlediği ve ilk baskısının 1937 yılında yapıldığı Geometri adlı kitabında İmsel şekiller şöyle tanımlanıyor:

İmsel şekiller aynı büyüklükte olmadıkları halde aynı biçimde olan şekillerdir.

Herhalde Atatürk'ün uydurduğu "imsel" kelimesinin yerini sonradan "benzer" kelimesi almış. Yani "imsel şekiller" benzer şekiller demek. Türk Dil Kurumunun Büyük Türkçe Sözlük'ünde imsel sözcüğü bulunmuyor.


Atatürk açıklamasına şöyle devam ediyor:

Bir tablo ile onun çekilmiş fotoğrafi imsel şekillerdir.

Fotoğrafi tablonun boyutlarını küçültürse de tablonun çizgileri ile fotoğrafinin çizgileri arasında hiç değişmiyen aynı oran vardır. Açılar ise eşit kalırlar.

Masumiyet Müzesi’nde çoğumuzu mutlu edecek bir gezi

"Hayatta esas mesele mutluluktur. Bazıları mutludur, bazıları mutlu olamaz. Tabii çoğunluk ikisi arasında bir yerdedir…Her akıllı insan hayatın güzel bir şey olduğunu, amacının da mutlu olmak olduğunu bilir. Ama sonra yalnızca aptallar mutlu olurlar. Nasıl izah edeceğiz bunu?"
Orhan Pamuk, Masumiyet Müzesi

Orhan Pamuk’un geçen sonbaharda çıkan romanı Masumiyet Müzesi kısa süren bir ilişkiden sonra delicesine aşık olduğu bir kadını kaybedip sonra tekrar bulan ama sonra tekrar kaybeden bir adamın çoğunluğu İstanbul'da geçen detaylı anılarını 580 sayfayı aşarak anlatıyor. Benzer hikayeleri daha önceden muhakkak duymuşsunuzdur; ortak konuları birbirlerine kavuşamayan genç aşıklar olan destanlar binlerce yıldır yazılıyor. Orhan Pamuk’un yaratıcılığı sanki bir tekrar dönemine girmiş gibi. Romanlarının merkezleri İstanbul dışına çıkamadığı gibi sanki aynı olaylar, aynı kişiler, hatta aynı bakkal dükkanları, sadece ayrıntıları biraz değiştirilmiş olarak, tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Kaybolmuş bir kadını aramak Kara Kitap’ta da ana konu değil miydi? Trafik kazalarıyla dolu Yeni Hayat’ın kahramanı da sevdiği kadını kaybetmedi mi?

Bütün bu tekrarların kökeninde Orhan Pamuk’un gençliğinde yaşadığı kısa süren bir aşkın ve sonra kaybettiği sevgilisinin anıları var galiba. Onlara da kendi hayatını anlattığı İstanbul adlı kitabında bir bölüm ayırmıştı. Orhan Pamuk gelecekteki eserlerinde çok sevdiği İstanbul’unu ve kaybolan sevgililerini geride bırakıp kendine yeni maceralar yaratabilecek mi?

Öte yandan, Orhan Pamuk okurlarını etkileyen ve düşündüren hikayeler kurmasını biliyor ve tekrar etmekten kurtulamadığı olayların yanı sıra, her kitabına yenilikler de getirebiliyor. Masumiyet Müzesi’nin hoşuma giden bir özelliği—gerçi bunu tamamiyle kitabı bitirdikten sonra kavrayabildim—aynı anda 2 paralel zaman akımında geçiyor olması. Bunlardan biri romanın kahramanı Kemal’in anılarını sanki olaylar o anda oluyormuş gibi temsil ederken öteki de yıllar sonra Masumiyet Müzesi'nde Kemal’in yıllar boyunca bıkmadan, usanmadan topladığı ve romanın konusu olan aşk hikayesini canlandıran—çoğu döküntü—eşyaları seyrederken ziyaretçilerin hayallerinde kurdukları bir süreci yaratıyor. Ayrıca bu romanında Orhan Pamuk, daha önceki eserlerinde kullandığı paragraf uzunluğundaki cümleleri bırakıp daha sade bir dil kullanabilmeyi başarmış. İnşallah daha kolay anlaşılır bu cümle yapısıyla yazmaya devam edecek. Ne de olsa müze gezerlerin mutluluğu söz konusu.


Siz de biletinizi damgalatmayı unutmayın!